Phùng Văn Khai - Đào Bá Đoàn: Bạn văn, bạn rượu

1. Khi Phùng Văn Khai ra mắt tiểu thuyết "Hư thực" viết theo lối huyền ảo, những người quen biết anh, đặc biệt là những bạn viết đều cho rằng, nhân vật "Họ Đào" trong tiểu thuyết có nguyên mẫu từ nhà văn Đào Bá Đoàn. Những nghi hoặc ấy không phải là không có lý. Nếu ai từng biết, từng chơi với Đào Bá Đoàn sẽ thấy "dấu vết" của anh khá đậm nét trong nhân vật "Họ Đào". Và nếu như Phùng Văn Khai viết tiểu thuyết đầu tay trên nền cảm hứng từ một chuyến đi Tây Nguyên thì đó chính là chuyến đi của anh và Đào Bá Đoàn ở ngoài đời. Trước khi viết "Hư thực", Khai và Đoàn đã đi toàn bộ các đồn biên phòng khu vực các tỉnh Tây Nguyên vào một mùa đông giáp Tết. Chuyến đi để lại ám ảnh khá lớn đối với Phùng Văn Khai. Một trong những ám ảnh đó chính là những quan sát về... ông bạn đồng hành. Sự bộc lộ tính cách đến tận cùng của bạn văn đã cuốn hút, mê hoặc tác giả của "Đêm trăng thiêng", để từ đó Đoàn bước một cách tự nhiên vào "Hư thực" như một nhân vật văn học.

Phùng Văn Khai từng viết chân dung về ông bạn văn có nhiều mối đồng cảm, duyên nợ với mình. Nếu như ai từng đọc chân dung "Đào Bá Đoàn, người đi bỏ mặc nhân gian" của Khai thì sẽ thấy nguyên mẫu này rất đậm chất văn học, và việc anh bước vào tiểu thuyết của Phùng Văn Khai là hoàn toàn hợp lẽ. Trong những trạng thái, những khung cảnh nhất định, Đào Bá Đoàn sẽ có những cư xử như trong phim, những hành xử rất... dị. Và những điều ấy được Phùng Văn Khai khắc vẽ một cách chi tiết, nhuần nhị và trung thực trong bài chân dung dài cả gần chục nghìn từ về ông bạn. Chân dung ấy sau này được in trang trọng trong tập "Phác họa các chân dung văn học" của chính Khai, do nhà sách Như Quỳnh của anh in.

2. Trong một bài thơ có tên "Tự họa" Phùng Văn Khai đã tự vẽ chân dung mình: Rồi thì lấm láp vẹo xiêu / Đứng lên ngã xuống cuối chiều đầu hôm. Không nói đến ý nghĩa sâu xa, nghĩa ngang nghĩa dọc của nó, bạn bè anh khi đọc đều ồ lên khoái trá vì thấy Khai vẽ chân dung mình... quá chuẩn. Đúng hơn, đó là bức "chân dung rượu". Nếu ai đó đã có lần uống rượu cùng Phùng Văn Khai thì chắc khó mà quên được nếu không muốn nói là sẽ... nhớ tới già. Bản thân tôi cũng từng không chịu nổi phần "hậu rượu" của Khai. Thế nhưng, về khoản rượu thì Phùng Văn Khai và Đào Bá Đoàn lại có mối "đồng cảm" lớn.

Một hôm, tôi và Đoàn có cuộc rượu hết mình. Chiều hôm đó, tôi có một cuộc họp không thể đừng, nhưng dỗ mãi, dỗ thế nào Đoàn cũng nằm bò ra ghế sô pha, không chịu đứng lên để ra về. Thời gian cứ chạy từng phút, cuối cùng tôi đánh liều gọi nhân viên quán bảo: "Cho anh gửi anh này ở đây, chiều anh ra đón, anh ấy cần gì các em phục vụ giúp".

Hôm ấy, tôi về họp xong lại có việc phải giải quyết, mãi đến gần tối vẫn còn ngồi bên máy tính, bỗng nhận được điện thoại của Phùng Văn Khai: "Anh đang ở quê, chú xem Đoàn ở đâu ra đưa ông ấy về giúp anh với". Nghe điện tôi mới giật mình nghĩ đến ông bạn nhậu còn đang "gửi" ở quán rượu. Rút điện thoại ra gọi, không thấy Đoàn thưa máy. Tôi ba chân bốn cẳng chạy thẳng ra hỏi nhân viên: "Em ơi, cái anh say rượu anh gửi ở đây lúc trưa đâu rồi?" - "Em không biết, em mới thay ca" - Thôi chết! Tôi chạy vào phòng trong, nơi có bộ sô pha Đoàn đã nằm thì thấy... trống trơn. Hỏi một vài người thì được biết Đoàn đã đi về hướng cơ quan là Nhà xuất bản quân đội. Tôi lại chạy về cơ quan thấy có vệt nôn ở cửa thang máy, chứng tỏ Đoàn có về cơ quan thật. Lần theo vệt nôn tìm kiếm không thấy. Chạy vào hầm để xe vẫn thấy chiếc xe máy của Đoàn ở đó. Tôi lại gọi điện, vẫn không thấy nghe máy. Chạy lên hỏi ông thường trực già, ông cho biết có một người đi xe Vespa cổ đã đến chở Đoàn đi đâu đó rồi.

Trong khi đó thì Phùng Văn Khai liên tiếp điện thoại cho tôi. Tôi nhận điện trong ý nghĩ, phen này mà để lạc mất ông bạn vàng của Khai thì tội to. Tôi lại gọi điện, nhờ giời lần này có tín hiệu trả lời. - "Anh đang ở đâu?" - "Anh đang ở một chỗ... rất nhiều hoa". Tôi suýt phì cười, hỏi thêm: "Là ở đâu?" - "Một chỗ rất nhiều hoa..." - Đoàn lè nhè lặp lại. Tôi điện lại cho Phùng Văn Khai với tất cả sự bất lực. Phùng Văn Khai cười hi hí vui vẻ nhận lời, có lẽ những tình huống như thế với anh đã quá quen thuộc nên chẳng có gì phải lo lắng. Không thấy Khai điện lại nữa tôi mới yên tâm ra về. Sáng hôm sau không thấy Đoàn đến tòa soạn. Tôi mở điện thoại thì thấy tin nhắn: "Em ơi, chết rồi. Hai người đàn bà đã gặp nhau". Tôi đọc mà hoang mang, không hiểu Đoàn say hay tỉnh, định nói gì... Điện cho Đoàn hỏi đang ở đâu, Đoàn bảo: "Anh cũng không biết đang ở đâu". Tôi nghe rõ ràng có tiếng xe, tiếng còi chứng tỏ Đoàn đang ngoài đường. Tôi bảo: "Anh đến cơ quan đi". Đoàn bảo: "Nhưng anh không biết đến bằng cách nào". Tôi đành chỉ đường online: "Anh tìm một bến xe buýt, rồi nhìn tuyến nào qua Lý Nam Đế thì lên, hoặc là bắt xe ôm bảo cho về Lý Nam Đế". Thế nhưng tôi chờ cả buổi sáng cũng chẳng thấy Đoàn đâu. Đến đầu giờ chiều, Đoàn lù lù xuất hiện ở tòa soạn, ngồi vào bàn làm việc ngoan ngoãn như không có chuyện gì xảy ra. Tôi thuật lại chuyện hôm qua và hồi sáng, Đoàn cứ trố mắt "thế á" như nghe chuyện của ai đó rồi ngồi cười tủm tỉm. Sau đó tôi được biết, tối khuya hôm trước có một cô gái (có lẽ do Phùng Văn Khai điều đến) chở Đoàn về nhà và đã đụng mặt... vợ anh. Đó cũng là thông tin "giải mã" nội dung tin nhắn mà tôi nhận được. Tôi cũng biết thêm, giữa Khai và Đoàn đã có rất nhiều những cuộc nhậu trên trời dưới đất như thế. Đứng về mặt rượu mà nói, họ đã quá hiểu nhau, nhất là thời gian Đoàn giúp Khai sáng lập Nhà sách Như Quỳnh (đóng tại Văn Lâm - Hưng Yên, quê của Phùng Văn Khai).

3. Hầu như các tập tiểu thuyết của mình, khi viết xong Khai đều tin cẩn nhờ Đoàn đọc lại, góp ý. Góp ý đôi khi không phải để sửa chữa bản thảo, mà là để chia sẻ những gì viết ra, để xem có nhận được "tín hiệu" từ tác phẩm hay không bởi Đoàn là một người thẩm văn rất tinh tường. Những tập truyện ngắn thì tôi không biết, chứ tiểu thuyết thì từ cuốn đầu tay "Hư thực" cho đến "Hồ đồ" - cuốn thứ hai, Khai đều tin tưởng giao cho ông bạn vàng kiểm định.

Ngược lại, sách của Đoàn viết ra thường thuộc dạng khó in, cộng với sự khu biệt trong giao tiếp và ngại ngần khi nói về tác phẩm của mình nên anh khá lận đận trong việc in ấn tác phẩm. Dù đã có tiểu thuyết "Mảnh vỡ" viết theo lối hậu hiện đại từ năm 1997 khi anh còn ở quê (Thanh Miện, Hải Dương) nhưng rất ít người biết đến Đào Bá Đoàn. Sau này, khi đã đi học Trường Viết văn Nguyễn Du, có những bản thảo Đoàn viết ra rồi lại xóa sạch hoặc đem đốt vung vãi sau một cơn say nào đó như người ta hóa vàng ngày rằm, mùng một mong thần linh phù hộ làm ăn phát đạt. Biết điều ấy, Khai đã dùng chính nhà sách của mình để in sách cho bạn và tuyên bố sẽ "in sạch những gì Đào Bá Đoàn viết ra". Sau đó có một tập truyện ngắn của Đoàn đã được in bởi nhà sách Như Quỳnh thật. Và cũng thật khéo là nếu như rượu là chất kết dính hai ông bạn vàng này thì tên tập truyện một người viết, một người in ấy cũng có từ rượu: Rượu của thời chưa sinh. Không biết từ đó còn tác phẩm nào Đoàn đã viết mà Khai chưa in, hay Đoàn chưa viết được gì thêm, hay nhà sách của Khai đã... phá sản thì không thấy họ công bố.

Nguyễn Xuân Thủy.