Đại Sử - Từ Vụ Nổ Lớn Đến Hiện Tại

Thật là một ý định táo bạo khi tác giả Cynthia S Brown kể lại cho chúng ta toàn bộ lịch sử thế giới từ khi vũ trụ hình thành tới nay! Và bà đã làm được điều đó chỉ trong một cuốn sách hơn 300 trang.

Lâu nay trên thế giới, vẫn có một dòng sách tóm lược kiến thức của những môn khoa học phức tạp theo hướng đơn giản, dễ hiểu để quần chúng có thể tiếp thu một cách nhanh chóng nhất. Nhiều cuốn đã trở thành best-seller, thành sách kinh điển, như Economics in One Lesson của Henry Hazlitt (đã được chuyển ngữ sang tiếng Việt, Hiểu kinh tế qua một bài học), hay A Brief History of Time (lược sử thời gian) của Stephen Hawking.

Nhưng kể lại toàn bộ lịch sử thế giới - hay nói chính xác hơn, của vũ trụ và trong đó có hành tinh của chúng ta - trong một cuốn sách "quần chúng" thì thật là tham vọng.

Tuy nhiên, cũng như vũ trụ đã bùng phát từ một điểm nhỏ như nguyên tử, "trong đó tất cả vật chất, năng lượng, không gian và thời gian được dồn nén đậm đặc ngoài sức tưởng tượng", lịch sử của từ vụ nổ lớn tới hiện tại (mà tác giả gọi là "đại sử" - big history) cũng được Cynthia S.Brown dồn nén lại trong một cuốn sách mỏng.

Vũ trụ thích những điều "cực đoan", và có lẽ vị giáo sư của ĐH Dominican, California (Mỹ) cũng vậy. Cái thú vị là bà đã rất thành công trong việc mang lại cho độc giả một cuốn Đại Sử tuyệt vời.

Cuốn sách lịch sử này cũng có cả tính thời sự, ở khía cạnh nó cung cấp cho người đọc một phần gọi là "Những câu hỏi còn chưa được giải đáp" ở sau mỗi mục kiến thức. Đó là phần nêu rõ những vấn đề mà khoa học còn chưa có lời giải thích hay câu trả lời hợp lý cuối cùng, ví dụ như trước vụ nổ lớn là cái gì, hay tại sao Trung Quốc không duy trì được vai trò dẫn đầu thế giới sau những giai đoạn phát triển cực thịnh trong thời phong kiến?

Những câu hỏi ấy hiện vẫn còn là đề tài nghiên cứu của giới khoa học, và chúng cũng được bỏ ngỏ để một độc giả nào đó của Đại Sử trả lời. Bởi vì cuốn sách hoàn toàn có thể khuyến khích những độc giả trẻ yêu thích nó trở thành nhà khoa học tiềm năng.

Để kết luận, xin mượn lời David Christian, GS Lịch sử thế giới, ĐH San Diego, nói về Đại Sử: Đó là cuốn sách "liên kết những câu chuyện của vũ trụ, trái đất và loài người với nhau một cách thông minh, đơn giản và thanh thoát". Trong thời buổi mà ai cũng bận rộn, thiếu thì giờ như hiện nay, Đại Sử là một cuốn sách mà bạn rất nên đọc nếu muốn nhanh chóng có những hiểu biết căn bản về lịch sử vũ trụ và thế giới. Bạn sẽ không cảm thấy phí thời gian.

Hoàng Thư

(Nguồn: Báo Tuần Việt Nam)

Bằng tư duy phức hợp, Cynthia Stokes Brown trình bày vấn đề về tiến trình hình thành, phát triển, mối tương quan giữa con người với môi trường sinh thái một cách đa diện và thấu đáo trong một bối cảnh đặc biệt – sự suy thoái của môi trường sống và biến đổi khí hậu toàn cầu đang là chuyện thời sự nhức nhối!

Trong phần đầu, với một diễn trình tuyến tính, tác giả nói về sự hình thành vũ trụ, trái đất, loài người “thoát thai” cho đến đời sống săn bắt hái lượm cao cấp. Ở phần này, những ai từng đọc Lược sử thời gian của Stephen Hawking hay Nguồn gốc của Trịnh Xuân Thuận đều có thể đọc lướt qua nhanh. Có thể thấy, từ khởi thuỷ, trải qua những bước ngoặt của “chọn lọc tự nhiên” (nói theo cách của Charles Darwin), con người có một sự liên hệ và hài hoà sâu sắc với nhịp điệu của trái đất và những loài sinh vật khác, vì nó là một phần, một bộ phận của muôn loài.

Tuy nhiên, trong quá trình chọn lựa văn minh, một số phát sinh: tín ngưỡng, tâm lý và tư tưởng đã có khi làm cho con người bị cắt đứt hoặc giảm mối liên hệ sinh học với thiên nhiên. Điều này thể hiện rõ ở phần hai – phần chính của cuốn sách – gồm những mô tả tiến trình văn minh của con người homosapiens kéo dài từ những “bước chuyển tiếp định mệnh” – xã hội nông nghiệp đến sự xuất hiện của văn minh đô thị (biểu hiện là tổ chức xã hội phong kiến, sự ra đời của chữ viết, tôn giáo và chế độ phụ hệ) và hôm nay, xã hội công nghiệp, toàn cầu hoá (với thị trường tự do, sức mạnh của những tập đoàn kinh tế đe doạ môi trường các nước nghèo, đang phát triển...), chưa bao giờ con người “hoà thuận” với môi trường sinh thái

Với mô tả có tính liên ngành, thông qua tiến hoá vật lý, nhân chủng và tiến hoá văn minh, tác giả muốn lưu tâm đến một đại sử khác – đại sử của mối tương quan con người trong từng bối cảnh sinh quyển của nó.

Chương cuối cuốn sách là những báo động: gánh nặng dân số, tham vọng tăng trưởng bằng nạo vét tài nguyên, cuộc chạy đua kinh tế, vũ trang giữa các quốc gia đang là những nguyên nhân dẫn đến hiểm hoạ địa cầu ngày càng mạnh mẽ. Và các “triệu chứng” có thể thấy trước: biến đổi khí hậu, độ che phủ của rừng ngày càng thấp, phân bón đang giết chết tài nguyên đất, nguồn nước ô nhiễm, hiểm hoạ phát tán uranium hoặc plutonium đang đe doạ sự tồn vong của loài người...

Trong lịch sử văn minh của mình, dường như con người vẫn hành động theo bản năng để tồn tại hơn là hiểu biết và kiểm soát được những việc đang làm với địa cầu. Con người không thể trở ngược hơn năm ngàn năm trước để chọn lại văn minh. Con người chỉ còn một con đường, đó là cùng kiếm tìm giải pháp cải thiện thứ văn minh mà mình đã chọn. Và thông điệp chính đáng để chúng ta lưu tâm đến cuốn sách này là: “Hãy dàn hoà với trái đất trước khi nó buộc chúng ta phải khuất phục”!

Nguyễn Vĩnh Nguyên

(Nguồn: Báo SGTT)